وقتی کودک از درد دهان شکایت میکند یا هنگام غذا خوردن بیقرار میشود، یکی از اولین کارهایی که والدین انجام میدهند بررسی داخل دهان اوست. گاهی در این بررسی، یک زخم سفید یا زردرنگ روی لثه، داخل لب یا کنار زبان دیده میشود.
معمولاً اولین احتمال، آفت دهان است؛ اما آیا هر زخم سفیدی که در دهان کودک دیده میشود آفت است؟ آیا زخم لثه خطرناک است؟ برای درمان آن باید از دارو استفاده کرد یا خودش خوب میشود؟
واقعیت این است که زخمهای دهان کودکان همیشه علت یکسانی ندارند. بعضی از آنها به دلیل گاز گرفتن داخل دهان یا آسیب مسواک ایجاد میشوند، بعضی به آفت معمولی مربوط هستند و گاهی هم نشانه عفونت ویروسی یا عفونت دندان هستند.
شناخت تفاوت این مشکلات اهمیت زیادی دارد؛ چون روش برخورد با یک آفت ساده با درمان عفونت لثه یا آبسه دندان کاملاً متفاوت است.
در این مقاله توضیح میدهیم چرا کودکان دچار آفت و زخم دهان میشوند، چگونه میتوان علت احتمالی را تشخیص داد، چه کارهایی به کاهش درد کمک میکند و در چه شرایطی باید کودک را به دندانپزشک یا پزشک نشان داد.
آفت دهان کودک چه شکلی است و کجا ایجاد میشود؟
آفت دهان معمولاً به شکل یک زخم کوچک، گرد یا بیضی دیده میشود که وسط آن سفید یا زردرنگ است و اطراف آن حاشیه قرمزرنگ دارد.
این زخم ممکن است کوچک باشد، اما هنگام غذا خوردن، نوشیدن آب یا تماس با زبان درد زیادی ایجاد کند.
آفت بیشتر در قسمتهای نرم و داخلی دهان دیده میشود، مانند:
داخل لبها
داخل گونهها
کناره یا زیر زبان
کف دهان
گاهی هم روی بافت لثه زخمهایی دیده میشود که ممکن است شبیه آفت باشند. بااینحال، هر زخم روی لثه را نباید آفت معمولی در نظر گرفت؛ بهخصوص اگر همراه با تورم لثه، تب، خونریزی یا برجستگی شبیه جوش باشد.
آفت معمولی مسری نیست و از کودک به دیگران منتقل نمیشود. بیشتر آفتهای کوچک نیز بدون درمان خاص، طی یک تا دو هفته بهبود پیدا میکنند.
منبع: آکادمی اطفال آمریکا – راهنمای زخمهای دهان کودکان
چرا کودک دچار آفت و زخم لثه میشود؟
زخم دهان در کودکان دلایل مختلفی دارد. برای پیدا کردن علت احتمالی، باید به شکل زخم، تعداد آنها، محل ایجاد و علائم دیگری که کودک دارد توجه کرد.
۱. آفت معمولی دهان
آفت معمولی یکی از علتهای شایع زخم داخل دهان است. این زخم ممکن است بهصورت تکی یا چندتایی ایجاد شود و معمولاً هنگام تماس با غذا یا مسواک دردناک است.
علت دقیق ایجاد آفت همیشه مشخص نیست، اما بعضی عوامل میتوانند در بروز آن نقش داشته باشند:
گاز گرفتن تصادفی داخل لب یا گونه
آسیب مخاط دهان با مسواک یا غذای سفت
سابقه خانوادگی آفت
بعضی کمبودهای تغذیهای، بهخصوص در افرادی که مرتب دچار آفت میشوند
گاهی نیز اسید موجود در خوراکیهایی مانند مرکبات، گوجهفرنگی یا بعضی غذاهای تند باعث تحریک زخم میشود. این خوراکیها لزوماً علت ایجاد آفت نیستند، اما ممکن است درد آن را بیشتر کنند.
اگر کودک یک یا دو آفت کوچک دارد، تب ندارد و حال عمومی او خوب است، معمولاً جای نگرانی زیادی نیست. بیشتر این زخمها خودبهخود برطرف میشوند.
منبع: راهنمای بالینی زخم دهان کودکان – HealthyChildren
۲. گاز گرفتن لب یا آسیب ناشی از مسواک
گاهی زخم دهان کودک اصلاً آفت نیست و فقط به دلیل یک آسیب کوچک ایجاد شده است.
برای مثال، کودک ممکن است هنگام غذا خوردن داخل گونه یا لب خود را گاز بگیرد. مسواک زدن با فشار زیاد، برخورد دندان شکسته با لثه یا خوردن غذای خیلی داغ نیز میتواند باعث زخم شود.
این زخمها معمولاً در یک نقطه مشخص ایجاد میشوند؛ یعنی همان جایی که آسیب اتفاق افتاده است.
برای بهبود آنها باید عامل آسیب را برطرف کرد. اگر مسواک باعث زخم شده، استفاده از مسواک نرم و مسواک زدن آرامتر کمککننده است. اگر لبه تیز دندان باعث آسیب مداوم میشود، بهتر است دندانپزشک آن را بررسی کند.
منبع: آکادمی اطفال آمریکا – Mouth Ulcers
۳. عفونت ویروسی دهان و لثه (تبخال اولیه دهان)
یکی از مشکلاتی که ممکن است با آفت اشتباه گرفته شود، عفونت اولیه ویروس تبخال در دهان است.
این بیماری بیشتر در کودکان خردسال، بهویژه حدود ۶ ماه تا ۵ سالگی دیده میشود.
در این حالت ممکن است ابتدا کودک تب کند و بیحال شود. سپس تاولهای کوچکی در دهان ظاهر میشوند که بعد از باز شدن به زخمهای دردناک تبدیل میشوند.
نشانههایی که ممکن است همراه این بیماری دیده شوند عبارتاند از:
تب و بیحالی
قرمزی و تورم لثهها
زخمهای متعدد روی زبان، لب، لثه و داخل گونه
درد هنگام غذا خوردن و نوشیدن
گاهی خونریزی لثه هنگام مسواک زدن
تورم غدد زیر فک و گردن
تفاوت مهم این بیماری با آفت معمولی، تعداد بیشتر زخمها و التهاب گسترده لثه است.
این عفونت مسری است و ممکن است از طریق تماس با ترشحات دهان فرد آلوده، از جمله بوسیدن کودک هنگام وجود تبخال فعال، منتقل شود.
بیشتر کودکان طی حدود ۱۰ تا ۱۴ روز بهبود پیدا میکنند؛ اما مهمترین نگرانی در این مدت، کمآبی بدن است. چون درد زیاد ممکن است باعث شود کودک حتی آب هم ننوشد.
منبع: بیمارستان سلطنتی کودکان ملبورن – راهنمای عفونت هرپسی دهان و لثه، بهروزرسانی ۲۰۲۵
۴. بیماری دست، پا و دهان
بیماری دست، پا و دهان یک بیماری ویروسی شایع در کودکان است که معمولاً با تب، گلودرد و زخمهای دردناک داخل دهان همراه میشود.
نشانهای که به تشخیص این بیماری کمک میکند، ظاهر شدن دانهها یا تاولهای پوستی روی کف دست و پا است. گاهی این دانهها روی باسن یا قسمتهای دیگر بدن نیز دیده میشوند.
کودک ممکن است به دلیل درد زخمها، میل کمتری به غذا خوردن داشته باشد.
این بیماری مسری است و میتواند از طریق تماس نزدیک، ترشحات تنفسی، مایع تاولها و سطوح آلوده منتقل شود.
در بیشتر موارد، بیماری طی ۷ تا ۱۰ روز بدون درمان اختصاصی بهبود پیدا میکند. مراقبت اصلی شامل کنترل درد و تب و جلوگیری از کمآبی بدن است.
منبع: مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا (CDC) – بیماری دست، پا و دهان
۵. برفک دهان
برفک دهان نوعی عفونت قارچی است که بیشتر در نوزادان و شیرخواران دیده میشود.
این مشکل معمولاً به شکل لکهها یا پوششهای سفید روی زبان، داخل گونهها و لب دیده میشود.
گاهی والدین این لکهها را با باقیمانده شیر اشتباه میگیرند؛ اما برفک معمولاً بهراحتی پاک نمیشود و ممکن است پس از دستکاری، سطح زیرین آن قرمز و حساس شود.
درمان برفک با آفت متفاوت است و ممکن است به داروی ضدقارچ نیاز داشته باشد. بنابراین بهتر است برای تشخیص و انتخاب دارو، کودک توسط پزشک معاینه شود.
منبع: NHS – برفک دهان
۶. عفونت دندان و آبسه لثه
گاهی چیزی که والدین به شکل یک زخم یا جوش روی لثه کودک میبینند، در واقع نشانه عفونت دندان است.
آبسه لثه معمولاً به شکل یک برجستگی کوچک شبیه جوش ظاهر میشود و ممکن است در اطراف یک دندان پوسیده یا آسیبدیده قرار داشته باشد.
علائم دیگری که میتوانند همراه آن دیده شوند عبارتاند از:
درد دندان یا لثه
تورم اطراف دندان
خروج چرک از روی لثه
بوی بد دهان یا مزه ناخوشایند
تب یا تورم صورت و فک
برخلاف آفت معمولی، آبسه یک عفونت است و خودبهخود برطرف نمیشود. بنابراین اگر روی لثه کودک برجستگی چرکی مشاهده کردید، بهتر است در اسرع وقت به دندانپزشک مراجعه کنید.
منبع: NHS – آبسه دندان و لثه
از کجا بفهمیم زخم دهان کودک آفت است یا عفونت؟
ظاهر زخم بهتنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست، اما بعضی نشانهها به والدین کمک میکنند تفاوت مشکلات مختلف را بهتر بشناسند.
| نوع مشکل | ظاهر زخم | علائم همراه |
|---|---|---|
| آفت معمولی | یک یا چند زخم کوچک با مرکز سفید و حاشیه قرمز | درد موضعی، معمولاً بدون تب |
| زخم ناشی از آسیب | زخم در یک نقطه مشخص از لب، گونه یا دهان | سابقه گاز گرفتن، مسواک یا ضربه |
| عفونت ویروسی تبخال | زخمهای متعدد در قسمتهای مختلف دهان | تب، بیحالی و التهاب لثه |
| بیماری دست، پا و دهان | زخمهای داخل دهان | دانههای پوستی روی دست و پا |
| برفک دهان | لکههای سفید روی زبان و داخل گونه | گاهی بیقراری هنگام شیر خوردن |
| آبسه دندان | برجستگی شبیه جوش روی لثه | دنداندرد، تورم یا خروج چرک |
یک نکته کاربردی این است که اگر کودک فقط یک زخم کوچک دارد و تب یا علائم دیگری ندارد، آفت یا آسیب موضعی مطرح میشود. اما اگر چندین زخم همراه با تب و تورم لثه وجود دارد، احتمال عفونت ویروسی بیشتر است.
این تفاوتها برای آشنایی والدین است و جای معاینه را نمیگیرد.
برای درمان آفت و زخم لثه کودک چه کار کنیم؟
درمان به علت ایجاد زخم بستگی دارد. اگر کودک آفت معمولی دارد، اغلب نیازی به داروی خاص نیست و میتوان با چند مراقبت ساده درد او را کاهش داد.
۱. غذاهای نرم و خنک به کودک بدهید
غذاهای سفت، داغ، شور و تند ممکن است زخم را تحریک کنند و درد کودک را بیشتر کنند.
در این مدت میتوانید غذاهایی مانند موارد زیر را متناسب با سن کودک پیشنهاد دهید:
ماست
فرنی
پوره سیبزمینی
سوپ ولرم
غذاهای نرم و ساده
همچنین بهتر است تا زمان بهبود زخم، مصرف خوراکیهای ترش مانند آبلیمو و آبپرتقال را کمتر کنید.
۲. مراقب نوشیدن آب باشید
یکی از مشکلات زخمهای دردناک دهان این است که کودک ممکن است به دلیل درد از نوشیدن آب خودداری کند.
بهتر است مایعات را در مقدار کم و دفعات بیشتر به او بدهید. نوشیدنیهای خنک معمولاً راحتتر مصرف میشوند.
اگر کودک شیرخوار است، تغذیه با شیر مادر یا شیر معمول او را تا حد امکان ادامه دهید.
در زمان بیماری، دریافت مایعات از غذا خوردن اهمیت بیشتری دارد.
۳. مسواک زدن را کاملاً کنار نگذارید
حتی اگر لثه کودک دردناک است، تمیز نگه داشتن دندانها اهمیت دارد.
از مسواک نرم استفاده کنید و دندانها را بهآرامی تمیز کنید. نیازی نیست مسواک را مستقیماً روی زخم بکشید یا به آن فشار وارد کنید.
۴. برای کاهش درد از داروی مناسب استفاده کنید
اگر درد کودک زیاد است، ممکن است به داروی مسکن نیاز داشته باشد.
داروهایی مانند استامینوفن یا ایبوپروفن میتوانند در شرایط مناسب به کاهش درد و تب کمک کنند؛ اما مقدار مصرف آنها باید بر اساس وزن، سن و شرایط پزشکی کودک مشخص شود.
برای انتخاب دارو و مقدار مناسب آن از پزشک یا داروساز راهنمایی بگیرید. به کودکان آسپرین ندهید.
همچنین بدون توصیه پزشک از ژلهای بیحسکننده دهان استفاده نکنید. بعضی محصولات حاوی بنزوکائین یا لیدوکائین، بهخصوص در کودکان خردسال، میتوانند خطر عوارض جدی داشته باشند.
منابع: HealthyChildren – Mouth Ulcers؛ FDA – هشدار درباره داروهای موضعی حاوی بنزوکائین و لیدوکائین
آیا برای درمان زخم دهان کودک دارو لازم است؟
همه زخمهای دهان به دارو نیاز ندارند. برای مثال، آفتهای کوچک معمولاً خودبهخود خوب میشوند و مراقبتهای ساده برای کاهش درد کافی است.
اما در بعضی شرایط، پزشک یا دندانپزشک ممکن است دارو تجویز کند:
آفت شدید و دردناک: ممکن است داروی موضعی مخصوص کاهش درد یا التهاب تجویز شود.
عفونت ویروسی دهان: درمان بیشتر بر کنترل درد و جلوگیری از کمآبی متمرکز است. در بعضی موارد شدید، پزشک ممکن است داروی ضدویروس تجویز کند.
برفک دهان: ممکن است به داروی ضدقارچ نیاز باشد.
آبسه دندان: لازم است منبع عفونت دندان درمان شود و ممکن است به تخلیه چرک یا درمان خود دندان نیاز باشد.
در عفونت اولیه تبخال، بیشتر کودکان با مراقبت مناسب بهبود پیدا میکنند. بااینحال، در مواردی مانند درد شدید یا کمآبی، بهخصوص در ۷۲ ساعت ابتدایی بیماری، پزشک ممکن است درمان ضدویروسی را بررسی کند.
نکته مهم اینکه آنتیبیوتیک برای آفت معمولی یا عفونت ویروسی کاربردی ندارد. بنابراین نباید بدون تشخیص پزشک به کودک آنتیبیوتیک بدهید.
منابع: راهنمای بالینی بیمارستان سلطنتی کودکان ملبورن؛ NHS – آبسه دندان
چه زمانی زخم دهان کودک خطرناک است؟
بیشتر زخمهای ساده دهان مشکل جدی ایجاد نمیکنند؛ اما بعضی علائم نشان میدهند که کودک باید معاینه شود.
| علامتی که مشاهده میکنید | اقدام مناسب |
|---|---|
| یک یا دو آفت کوچک، بدون تب و با توانایی طبیعی نوشیدن | مراقبت خانگی و پیگیری بهبود |
| چندین زخم در دهان یا التهاب و تورم لثه | ارزیابی پزشک یا دندانپزشک، ترجیحاً در همان روز |
| زخم همراه با دنداندرد یا برجستگی چرکی لثه | مراجعه سریع به دندانپزشک |
| زخم باقیمانده بیش از دو هفته | معاینه برای بررسی علت |
| کم شدن واضح ادرار، خشکی دهان یا گریه بدون اشک | ارزیابی فوری پزشکی |
| تورم شدید صورت یا دهان، مشکل بلع یا تنفس | مراجعه اورژانسی |
کمآبی بدن یکی از مهمترین مشکلاتی است که ممکن است در کودکان مبتلا به زخمهای دردناک و متعدد دهان ایجاد شود.
کاهش ادرار، ادرار تیره، خشکی واضح دهان، گریه بدون اشک و بیحالی از نشانههای هشدار هستند. اگر کودک بیش از ۸ ساعت ادرار نکرده یا بهطور غیرعادی بیحال شده است، باید سریع ارزیابی پزشکی شود.
همچنین اگر تورم دهان یا صورت با مشکل تنفس، بلع یا باز کردن دهان همراه باشد، نباید منتظر ماند و باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد.
منابع: آکادمی اطفال آمریکا – زمان مراجعه برای زخم دهان؛ NHS – آبسه دندان
چرا آفت دهان کودک مرتب تکرار میشود؟
بعضی کودکان فقط یکبار دچار آفت میشوند، اما در برخی دیگر زخمها بعد از بهبود دوباره ظاهر میشوند.
اگر آفت کودک مرتب تکرار میشود، بهتر است علت آن بررسی شود.
گاهی کمبود آهن، ویتامین B12 یا اسیدفولیک میتواند با آفتهای مکرر ارتباط داشته باشد. در بعضی موارد نیز بیماریهایی مانند سلیاک یا مشکلات گوارشی ممکن است در بروز زخمهای تکرارشونده نقش داشته باشند.
البته تکرار آفت بهتنهایی به معنی وجود یک بیماری جدی نیست.
اگر زخمها مرتب ظاهر میشوند، بزرگ و دردناک هستند، دیر خوب میشوند یا همراه با علائمی مانند کاهش وزن، مشکلات گوارشی، تبهای دورهای یا ضعف عمومی هستند، بهتر است کودک توسط پزشک بررسی شود.
بسته به شرایط کودک، ممکن است آزمایش خون برای بررسی کمخونی، ذخیره آهن یا بعضی ویتامینها لازم باشد. انجام این آزمایشها برای همه کودکانی که آفت میزنند ضروری نیست.
منبع: مطالعه درباره آفت مکرر و کمبودهای خونی در کودکان – PubMed
آفت دهان کودک چند روزه خوب میشود؟
مدت بهبود به علت ایجاد زخم بستگی دارد.
| علت زخم | زمان تقریبی بهبود |
|---|---|
| آفت معمولی | حدود ۱ تا ۲ هفته |
| زخم ناشی از گاز گرفتن | معمولاً ۱ تا ۲ هفته پس از برطرف شدن عامل آسیب |
| عفونت اولیه تبخال دهان | حدود ۱۰ تا ۱۴ روز، گاهی تا ۳ هفته |
| بیماری دست، پا و دهان | حدود ۷ تا ۱۰ روز |
| آبسه دندان | بدون درمان دندانپزشکی برطرف نمیشود |
این زمانها تقریبی هستند و برای همه کودکان یکسان نیستند. اگر زخم بعد از دو هفته هنوز باقی مانده، بزرگتر شده یا روند بهبود مشخصی ندارد، بهتر است کودک معاینه شود.
منابع: HealthyChildren؛ CDC؛ Royal Children’s Hospital Melbourne
اگر روی لثه کودک زخم دیدیم، چه کار کنیم؟
دیدن زخم روی لثه یا داخل دهان کودک همیشه به معنی وجود یک بیماری خطرناک نیست. بسیاری از آفتهای معمولی و زخمهای ناشی از آسیبهای کوچک، طی یک تا دو هفته بهبود پیدا میکنند.
اما مهم است که هر زخم سفید یا قرمزی را آفت فرض نکنیم. وجود چند زخم همراه با تب و التهاب لثه، برجستگی چرکی روی لثه یا کاهش توانایی کودک برای نوشیدن مایعات میتواند نشانه مشکلی باشد که به بررسی تخصصی نیاز دارد.
اگر کودک فقط یک زخم کوچک دارد، حال عمومی او خوب است و میتواند بهخوبی غذا بخورد و مایعات بنوشد، مراقبت خانگی و پیگیری روند بهبود معمولاً کافی است.
در مقابل، اگر زخمها متعدد هستند، لثه متورم شده، دندان درد میکند یا زخم بهبود پیدا نمیکند، بهتر است برای مشخص شدن علت و انتخاب درمان مناسب به دندانپزشک مراجعه کنید.
سوالات پرتکرار
آیا آفت دهان کودک مسری است؟
خیر. آفت معمولی مسری نیست و از کودک به دیگران منتقل نمیشود. اما بعضی بیماریهای ویروسی مانند تبخال اولیه دهان و بیماری دست، پا و دهان میتوانند مسری باشند.
آیا آفت دهان کودک به دندانهایش آسیب میزند؟
آفت معمولی بهطور مستقیم باعث پوسیدگی یا تخریب دندان نمیشود. اما اگر کودک به دلیل درد برای مدت طولانی مسواک نزند، بهداشت دهان او ممکن است مختل شود.
همچنین اگر چیزی که شبیه آفت است در واقع آبسه دندان باشد، درمان نکردن آن میتواند باعث گسترش عفونت شود.
آیا دندان درآوردن باعث ایجاد آفت روی لثه میشود؟
دندان درآوردن بهخودیخود علت آفت نیست. اما تحریک یا آسیب موضعی لثه ممکن است باعث ناراحتی و ایجاد زخم شود.
اگر روی لثه کودک هنگام رویش دندان برجستگی یا زخم غیرمعمول مشاهده کردید، بهتر است برای تشخیص دقیق معاینه انجام شود.
آیا برای درمان آفت دهان کودک آنتیبیوتیک لازم است؟
خیر. آفت معمولی عفونت باکتریایی نیست و با آنتیبیوتیک درمان نمیشود. آنتیبیوتیک فقط در شرایط خاص و با تشخیص پزشک یا دندانپزشک تجویز میشود.
آیا میتوان برای درمان آفت کودک از عسل استفاده کرد؟
عسل را نباید درمان قطعی آفت در نظر گرفت. همچنین مصرف عسل برای کودکان زیر یک سال ممنوع است؛ زیرا خطر ابتلا به بوتولیسم نوزادان وجود دارد.
آیا برای آفت دهان کودک باید آزمایش خون انجام شود؟
در بیشتر آفتهای ساده و کوتاهمدت، آزمایش خون لازم نیست. اما اگر زخمها مرتب تکرار میشوند یا همراه با ضعف، کاهش وزن و مشکلات گوارشی هستند، پزشک ممکن است برای بررسی کمبودهای تغذیهای یا بیماریهای زمینهای آزمایش درخواست کند.
آیا زخم لثه کودک میتواند نشانه عفونت دندان باشد؟
بله. اگر زخم به شکل یک برجستگی شبیه جوش روی لثه باشد و همراه با دنداندرد، تورم یا خروج چرک دیده شود، احتمال آبسه دندان مطرح است. در چنین شرایطی باید کودک توسط دندانپزشک معاینه شود.
منابع
منابع علمی و بالینی
۱. American Academy of Pediatric Dentistry (AAPD). Management Considerations for Pediatric Oral Pathology. Reference Manual of Pediatric Dentistry, 2025.
مشاهده راهنمای تخصصی دندانپزشکی کودکان
۲. Royal Children’s Hospital Melbourne. HSV Gingivostomatitis – Clinical Practice Guideline. Updated November 2025.
مشاهده راهنمای بالینی
۳. American Academy of Pediatrics – HealthyChildren. Mouth Ulcers – Symptom Checker.
مشاهده راهنمای والدین
۴. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Hand, Foot, and Mouth Disease.
مشاهده راهنمای رسمی
۵. National Health Service (NHS). Mouth Ulcers.
مشاهده راهنمای رسمی
۶. National Health Service (NHS). Dental Abscess.
مشاهده راهنمای رسمی
۷. FDA. Safely Soothing Teething Pain in Infants and Children.
مشاهده هشدار ایمنی داروها
۸. Celiac Disease and Hematological Abnormalities in Children with Recurrent Aphthous Stomatitis.
مشاهده مقاله در PubMed